प्रत्येक महाराष्ट्रीयन स्त्रीच्या मनात एक विशेष स्थान असलेली, पिढ्यानपिढ्या जपलेली एक गोष्ट म्हणजे 'पैठणी'. पैठणी ही केवळ एक साडी नाही, तर ती महाराष्ट्राच्या संपन्न इतिहासाचा आणि अप्रतिम कलेचा एक जिवंत वारसा आहे. तिला 'साड्यांची राणी' असे म्हटले जाते, आणि ते अगदी खरे आहे.
सोन्याच्या धाग्यांनी विणलेला इतिहास
पैठणीचा इतिहास २००० वर्षांहून अधिक जुना आहे. पैठण शहरात सातवाहन काळात या कलेचा जन्म झाला. पुढे पेशव्यांच्या काळात या कलेला राजाश्रय मिळाला आणि ती अधिकच बहरली. ही साडी म्हणजे केवळ वस्त्र नाही, तर ते एक 'राजवस्त्र' आहे, जे महाराष्ट्राच्या वैभवाचे प्रतीक आहे.
काय आहे पैठणीचे वैशिष्ट्य?
पैठणी हाताने विणलेली रेशमी साडी आहे. तिचे खरे सौंदर्य तिच्या पदरावर आणि काठांवर दिसून येते.
- पदरावरचे नक्षीकाम: पैठणीच्या पदरावर मोर, पोपट, कमळ, आणि मुनिया (एक प्रकारचा पक्षी) यांसारखी सुंदर नक्षी विणलेली असते. हे नक्षीकाम इतके हुबेहूब असते की जणू काही चित्रकाराने कॅनव्हासवर चित्र काढले आहे.
- हातमागाची जादू: पैठणीचे वैशिष्ट्य म्हणजे तिची विणण्याची पद्धत. यात रंगीत रेशमी धागे अशा प्रकारे विणले जातात की डिझाइन कापडाचाच एक भाग बनते. याला 'टॅपेस्ट्री' विणकाम म्हणतात.
- जर आणि रेशीम: पारंपरिक पैठणीमध्ये सोन्याच्या किंवा चांदीच्या तारा (जर) वापरल्या जातात, ज्यामुळे तिला एक वेगळीच चमक येते.
परंपरा आणि आधुनिकता
पूर्वी पैठणी केवळ सणासुदीला किंवा लग्नकार्यात घातली जात असे. ती एका पिढीकडून दुसऱ्या पिढीकडे ठेवा म्हणून दिली जाते. पण आजच्या काळात पैठणीने आधुनिक रूप धारण केले आहे. आज पैठणीचे ड्रेस, जॅकेट्स आणि पर्ससुद्धा लोकप्रिय होत आहेत. नवीन डिझाइनर्स या कलेला नव्या पद्धतीने जगासमोर आणत आहेत.
पैठणी ही आपल्या महाराष्ट्राची शान आहे. ही केवळ एक कला नाही, तर हजारो विणकरांच्या मेहनतीचे आणि प्रतिभेचे फळ आहे. चला, आपण या राजवस्त्राचा सन्मान करूया आणि या कलेला जिवंत ठेवण्यासाठी विणकरांना पाठिंबा देऊया.