अजिंठा-वेरूळ लेणी: दगडात कोरलेले महाकाव्य

महाराष्ट्र अनेक अद्भुत आश्चर्यांनी भरलेला आहे, पण त्यापैकी दोन नावं जगभरात प्रसिद्ध आहेत - अजिंठा आणि वेरूळ. ह्या केवळ दगडात कोरलेल्या लेण्या नाहीत, तर त्या आहेत आपल्या पूर्वजांनी दगडातून साकारलेली जिवंत महाकाव्ये. या दोन्ही जागा युनेस्कोने 'जागतिक वारसा स्थळे' म्हणून घोषित केल्या आहेत.

अजिंठा: रंगांची दुनिया

औरंगाबादपासून सुमारे १०० किलोमीटरवर असलेल्या अजिंठा लेण्या म्हणजे चित्रांचे एक अद्भुत जग आहे. या लेण्या साधारणपणे इसवी सन पूर्व दुसरे शतक ते इसवी सन पाचव्या शतकात तयार झाल्या. येथील भिंतींवर गौतम बुद्धांच्या जीवनातील आणि जातक कथांमधील प्रसंग अतिशय सुंदर रंगांत चितारलेले आहेत. हजारो वर्षांनंतरही या चित्रांमधील रंग आणि भाव जिवंत वाटतात. ही चित्रे आपल्याला त्या काळातील समाज, वेशभूषा आणि जीवनशैलीची ओळख करून देतात.

वेरूळ: शिल्पकलेचा चमत्कार

वेरूळची लेणी शिल्पकलेचा एक अद्वितीय नमुना आहेत. इथे हिंदू, बौद्ध आणि जैन या तीन धर्मांचा संगम पाहायला मिळतो. या लेण्यांपैकी सर्वात मोठे आश्चर्य म्हणजे कैलास लेणे (लेणे क्रमांक १६). हे एक अख्खे मंदिर वरपासून खालपर्यंत एकाच अखंड खडकातून कोरलेले आहे! ही कल्पनाच अविश्वसनीय आहे. हत्ती, सिंह आणि पौराणिक कथांमधील प्रसंग या मंदिराच्या भिंतींवर जिवंत झाले आहेत. हे जगातील सर्वात मोठे एकपाषाण शिल्प (monolithic sculpture) आहे.

काय शिकवते ही कला?

अजिंठा-वेरूळ आपल्याला मानवी श्रद्धा आणि कलात्मकतेची ताकद दाखवते. त्या काळात कोणतीही आधुनिक यंत्रसामग्री नसताना, केवळ छिन्नी आणि हातोड्याच्या साहाय्याने तयार केलेली ही शिल्पे आणि चित्रे आपल्याला आश्चर्यचकित करतात.

अजिंठा म्हणजे चित्रांची दुनिया, तर वेरूळ म्हणजे शिल्पकलेचा चमत्कार. महाराष्ट्राचा हा अमूल्य ठेवा पाहणे म्हणजे एक अविस्मरणीय अनुभव आहे. प्रत्येक कला आणि इतिहासप्रेमीने एकदा तरी या ठिकाणांना भेट द्यायलाच हवी.