पेशवाईतील समाजव्यवस्था: एका नाण्याच्या दोन बाजू

पेशवाई: वैभवाचे शिखर आणि सामाजिक उतरण

अठराव्या शतकात मराठा साम्राज्याने पेशव्यांच्या नेतृत्वाखाली वैभवाचे शिखर गाठले. अटकेपार झेंडे लागले, कला आणि संस्कृतीला बहर आला. पुण्यात भव्य वाडे, मंदिरे आणि घाट बांधले गेले. पण इतिहासाचा अभ्यास करताना केवळ वैभवाचे गोडवे गाऊन चालत नाही, तर त्या काळातील सामाजिक वास्तवालाही सामोरे जावे लागते. पेशवाईचा काळ हा असाच एका नाण्याच्या दोन बाजू दाखवणारा होता.

एकिकडे मराठा साम्राज्याचा राजकीय दबदबा वाढत होता, तर दुसरीकडे समाजातील जातीव्यवस्थेची पकड अधिक घट्ट होत होती. छत्रपती शिवाजी महाराजांनी सुरू केलेल्या सर्वसमावेशक स्वराज्याच्या संकल्पनेला या काळात काही प्रमाणात तडा गेला. हा एक असा विरोधाभास आहे, जो समजून घेणे महाराष्ट्राच्या सामाजिक इतिहासासाठी अत्यंत महत्त्वाचे आहे.

जातीव्यवस्थेचे पुनरुत्थान

पेशवाईच्या काळात, विशेषतः उत्तर पेशवाईत, सामाजिक नियम अधिक कठोर झाले. जाती-जातींमधील भेद अधिक स्पष्टपणे पाळले जाऊ लागले. व्यवसायापासून ते राहण्याच्या ठिकाणापर्यंत आणि अगदी न्यायदानापर्यंत, जातीचा प्रभाव दिसून येत होता. उदाहरणादाखल, काही विशिष्ट जातींना विशिष्ट प्रकारचे कपडे घालण्यास किंवा विशिष्ट रस्त्यांवरून चालण्यास मनाई होती. न्याय देतानाही गुन्हा एकाच प्रकारचा असला तरी वेगवेगळ्या जातींसाठी वेगवेगळ्या शिक्षा होत्या.

या कठोरतेमुळे समाजात एक प्रकारची सामाजिक विषमता निर्माण झाली. ज्या समाजाने एकत्र येऊन स्वराज्यासाठी लढा दिला होता, तोच समाज आता अंतर्गत भेदांमुळे विभागला जात होता.

सामाजिक उतरणीतून सुधारणेची पहाट

प्रत्येक क्रियेला प्रतिक्रिया असते, या नियमाप्रमाणेच पेशवाईतील या सामाजिक कठोरतेच्या गर्भातूनच महाराष्ट्राच्या महान समाजसुधारणेचा जन्म झाला. या विषमतेच्या अनुभवामुळेच महात्मा फुले, सावित्रीबाई फुले, शाहू महाराज आणि डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांसारख्या महापुरुषांच्या कार्याला प्रेरणा मिळाली. पेशवाईच्या चुकांमधून शिकूनच त्यांनी एकोणिसाव्या आणि विसाव्या शतकात सामाजिक समानतेचा लढा उभारला.

• आजचा धडा:
• कोणत्याही देशाची खरी प्रगती केवळ आर्थिक किंवा राजकीय सामर्थ्यावर अवलंबून नसते, तर ती सामाजिक समानतेवर अवलंबून असते.
• इतिहासातील चुकांची पुनरावृत्ती टाळण्यासाठी त्यांचा अभ्यास करणे आणि त्यातून शिकणे महत्त्वाचे आहे. भूतकाळ विसरून चालत नाही.
• जेव्हा समाजात कठोर नियम आणि विषमता वाढते, तेव्हा तो आतून कमकुवत होतो. लवचिकता आणि सर्वसमावेशकता हेच समाजाला मजबूत बनवतात.

पेशवाईचा काळ हा महाराष्ट्राच्या इतिहासाचा एक महत्त्वाचा पण गुंतागुंतीचा भाग आहे. त्यातील वैभवाचा अभिमान बाळगताना, त्यातील सामाजिक चुकांची जबाबदारी स्वीकारूनच आपण एक अधिक चांगला आणि समान समाज घडवू शकतो.