बाळ गंगाधर टिळक आणि 'केसरी': जहाल राष्ट्रवादाचे प्रखर व्यासपीठ

स्वातंत्र्याचा सिंहनाद: टिळक आणि 'केसरी'चा अग्निपथ

बाळ गंगाधर टिळक यांनी 'केसरी' या मराठी वृत्तपत्राच्या माध्यमातून भारतीय राष्ट्रीय चळवळीला एक वैचारिक भक्कम आधार दिला. ब्रिटिश राजवटीच्या विरोधात जनजागृती करण्यासाठी वृत्तपत्र हे प्रभावी माध्यम कसे वापरता येते, हे टिळकांनी प्रत्यक्ष कृतीतून सिद्ध केले.

वृत्तपत्राची स्थापना आणि उद्देश

बाळ गंगाधर टिळक (१८५६–१९२०) यांनी गोपाळ गणेश आगरकर यांच्यासमवेत १ जानेवारी १८८१ रोजी 'केसरी' या मराठी साप्ताहिकाची स्थापना केली. त्याच वेळी 'मराठा' हे इंग्रजी साप्ताहिकही सुरू करण्यात आले. 'केसरी' चे मराठी माध्यम हे स्थानिक समाजापर्यंत, विशेषतः सामान्य, ग्रामीण आणि अशिक्षित जनतेपर्यंत पोहोचण्यासाठी निवडले होते. टिळकांचे उद्दिष्ट होते की राजकीय जागृती केवळ उच्चशिक्षित वर्गापुरती मर्यादित न राहता ती जनसामान्यांपर्यंत पोहोचावी.

संपादकीय भूमिका आणि जहाल राष्ट्रवाद

टिळक आणि आगरकर यांच्यात सामाजिक सुधारणा आणि राजकीय स्वातंत्र्य या दोन प्राधान्यक्रमांवरून मतभेद होते. आगरकर सामाजिक सुधारणेला प्राधान्य देत, तर टिळकांचे मत होते की आधी राजकीय स्वातंत्र्य मिळवणे अपरिहार्य आहे. १८८८ मध्ये आगरकर 'सुधारक' साठी वेगळे झाल्यानंतर टिळकांनी 'केसरी'चे संपादकपद एकट्याने सांभाळले आणि त्यांची भूमिका अधिकाधिक जहाल होत गेली.

टिळकांनी 'केसरी'मध्ये ब्रिटिश प्रशासनाच्या धोरणांवर, विशेषतः दुष्काळ व्यवस्थापन, प्लेग साथीच्या काळातील कारवाया आणि चापेकर बंधूंच्या फाशीसंदर्भात, तीव्र टीका लिहिली. 'केसरी'च्या संपादकीय स्तंभांमुळे टिळकांना दोन वेळा (१८९७ आणि १९०८) देशद्रोहाच्या आरोपावरून कारावास भोगावा लागला.

जनजागृतीचे माध्यम म्हणून वृत्तपत्र

टिळकांनी 'केसरी'च्या माध्यमातून गणेशोत्सव (१८९३) आणि शिवजयंती उत्सव या सार्वजनिक कार्यक्रमांचा प्रसार केला. हे उत्सव केवळ धार्मिक सोहळे नव्हते; ते जनसमूहाला एकत्र आणण्याचे, राजकीय विचारांची देवाण-घेवाण करण्याचे आणि ब्रिटिश सरकारच्या 'सभाबंदी' कायद्यांना बगल देण्याचे साधन होते. 'केसरी'च्या वाचकसंख्येत सातत्याने वाढ होत गेली आणि हे वृत्तपत्र महाराष्ट्रातील राजकीय मताच्या निर्मितीचे एक प्रमुख केंद्र बनले.

१९०८ मध्ये 'केसरी'मध्ये प्रसिद्ध झालेल्या 'हे काय चालले आहे?' या लेखामुळे टिळकांवर राजद्रोहाचा खटला भरण्यात आला आणि त्यांना सहा वर्षे मंडालेच्या कारागृहात पाठवण्यात आले. मंडालेहून परत आल्यानंतरही टिळकांचे 'केसरी'शी असलेले नाते अखंड राहिले आणि ते १९२० मध्ये त्यांच्या निधनापर्यंत या वृत्तपत्राशी संबंधित राहिले.

ऐतिहासिक महत्त्व

'केसरी' हे भारतीय पत्रकारितेच्या इतिहासातील एक महत्त्वाचे वृत्तपत्र मानले जाते. टिळकांनी या माध्यमातून सिद्ध केले की मातृभाषेतील पत्रकारिता राजकीय जनजागृतीत निर्णायक भूमिका बजावू शकते. 'केसरी'ने ब्रिटिश प्रशासनाला थेट आव्हान देण्याचे धाडस दाखवले, त्यामुळे त्याचे स्थान भारतीय स्वातंत्र्य चळवळीच्या इतिहासात कायमचे नोंदले गेले आहे.