कोकणातील दशावतार: देवांच्या कथा सांगणारी जिवंत लोककला

रात्रीच्या अंधारातला देवलोक: कोकणच्या दशावताराचा इतिहास

दक्षिण कोकण, विशेषतः सिंधुदुर्ग जिल्हा आणि लगतच्या गोवा भागात 'दशावतार' ही एक अत्यंत लोकप्रिय आणि पारंपरिक लोकनाट्य कला आहे. विष्णूच्या दहा अवतारांवर आधारित असलेली ही कला कोकणच्या धार्मिक आणि सांस्कृतिक जीवनाचा एक जिवंत अविभाज्य भाग आहे.

परंपरेचा उगम

दशावतार या कलेचा उगम साधारणपणे सोळाव्या शतकात झाल्याचे मानले जाते. गोऱ्या कुंभार किंवा संत नामदेव यांच्या काळात या कलेची बीजे रोवली गेली, परंतु सिंधुदुर्गात तिला एक विशिष्ट नाट्यस्वरूप प्राप्त झाले. हे लोकनाट्य प्रामुख्याने जत्रा आणि उत्सवांच्या वेळी, मध्यरात्री सुरू होऊन पहाटेपर्यंत मोकळ्या जागेत किंवा मंदिराच्या प्रांगणात सादर केले जाते.

सादरीकरण आणि स्वरूप

दशावताराच्या सादरीकरणाचे दोन मुख्य भाग असतात. पहिला भाग 'पूर्वरंग' असतो, ज्यामध्ये गणपती, सरस्वती आणि ब्राह्मण यांची प्रवेशगीते असतात आणि ते विधीवत सुरू होते. दुसरा भाग 'उत्तररंग' किंवा 'आख्यान' असतो, ज्यामध्ये महाभारतातील किंवा पुराणातील एखादी विशिष्ट कथा सादर केली जाते.

या लोककलेचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे यात कोणतीही लिखित संहिता (script) नसते. अभिनेते केवळ कथेचा सांगाडा ठरवतात आणि रंगमंचावर उस्फूर्तपणे संवाद (Improvisation) साधतात. स्त्री पात्रेदेखील पुरुष कलाकारच रंगवतात. संवादाची भाषा कोकणी आणि मराठी यांचे मिश्रण असते. दशावतारातील लाकडी मुखवटे (उदा. नरसिंहाचा मुखवटा) आणि भडक रंगभूषा ही या कलेची प्रमुख दृश्य वैशिष्ट्ये आहेत.

संगीत आणि वाद्ये

दशावतारात मृदंग किंवा पखवाज, झांज आणि हार्मोनियम (पेटी) या वाद्यांचा प्रामुख्याने वापर होतो. सूत्रधार हा कथेचा दुवा जोडण्याचे आणि गायनाचे मुख्य काम करतो. सादरीकरणातील ताल आणि वेग हा कथानकातील नाट्यमय प्रसंगानुसार बदलत जातो.

ऐतिहासिक महत्त्व

दशावतार ही केवळ मनोरंजनाची कला नाही, तर ती कोकणातील ग्रामीण समाजासाठी धार्मिक शिक्षणाचे आणि नैतिक मूल्यांच्या जतनाचे एक महत्त्वाचे माध्यम आहे. आधुनिक माध्यमांच्या अतिक्रमणांनंतरही दशावतारी मंडळे (जसे की वालावलकर किंवा गोरे दशावतार मंडळ) ही शेकडो वर्षांची परंपरा आजही अत्यंत निष्ठेने जपत आहेत.