शेख महंमद 'अविंध': भक्ती आणि सुफी संप्रदायाचा एकरूप वारसा
"शेख महंमद अविंध, त्याचे हृदयी गोविंद" - ही ओळच महाराष्ट्रातील सुफी आणि भक्ती संप्रदायाच्या अतूट नात्याची साक्ष देते.
धर्माच्या पलीकडचा ईश्वर
श्रीगोंद्याचे संत शेख महंमद हे सुफी परंपरेतील असूनही त्यांनी मराठी भाषेतून वेदांताचे आणि भक्तीचे महान ग्रंथ लिहिले. त्यांच्या 'योगसंग्राम' या ग्रंथात हिंदू आणि मुस्लिम अध्यात्मिक विचारांचा सुंदर समन्वय आढळतो. त्यांच्यासाठी ईश्वर हा कोणत्याही एका धर्माची मक्तेदारी नव्हता. विठ्ठलाच्या भक्तीत ते इतके रंगले होते की त्यांनी स्वतःला 'अविंध' (ज्याचे कान टोचलेले नाहीत असा) म्हणवून घेतले.
सहिष्णुतेचा वस्तुपाठ
शेख महंमद यांनी समाजातील दांभिक धर्ममार्तंडांना कडक शब्दांत फटकारले. बाह्य उपचारांपेक्षा अंतरीची शुद्धता महत्त्वाची आहे, हा त्यांचा संदेश आजही अत्यंत आवश्यक आहे. त्यांनी सिद्ध केले की, दोन भिन्न धर्माचे लोक प्रेमाच्या आणि भक्तीच्या जोरावर गुण्यागोविंदाने एकत्र राहू शकतात. महाराष्ट्राची 'मिश्र संस्कृती' घडवण्यात त्यांचा मोठा वाटा आहे.
समन्वयाचे सांस्कृतिक साम्राज्य
दख्खनच्या भूमीत अनेक साम्राज्ये आली आणि गेली, पण शेख महंमद यांच्यासारख्या संतांनी विचारांचे जे साम्राज्य उभे केले, ते अजरामर आहे. त्यांनी मराठी भाषेला आणि साहित्याला आपली मानून तिची सेवा केली. त्यांच्या साहित्यामुळे महाराष्ट्रातील दोन मोठ्या समाजघटकांमध्ये संवादाचा पूल निर्माण झाला.
शेख महंमद यांच्याकडून आपण काय शिकावे:
- धर्माच्या पलीकडे जाऊन माणुसकी आणि भक्तीला महत्त्व द्या.
- इतर धर्मांच्या विचारांचा आदर करायला शिका.
- बाह्य देखाव्यापेक्षा स्वभावातील शुद्धतेला प्राधान्य द्या.
शेख महंमद यांच्या विचारांतून प्रेरणा घेऊन आपण समाजात एकोपा निर्माण करूया!