मंगलाष्टके: जिथे मंत्रांपेक्षा अधिक मान कर्तव्याला दिला गेला
"महात्मा फुलेंनी विवाहाच्या सोहळ्यातून पुरोहितांना बाजूला करून, नवरा-नवरीला एकमेकांचे हक्क आणि कर्तव्यांची जाणीव करून देणारी नवी परंपरा सुरू केली."
समतेची नवी व्याख्या
भक्ती म्हणजे केवळ देवाचे नाव घेणे नव्हे, तर समाजात समता प्रस्थापित करणे होय. १८७३ मध्ये महात्मा जोतिराव फुलेंनी 'सत्यशोधक समाजा'ची स्थापना केली. त्यांनी विवाहातील कर्मकांडांना छेद दिला. लग्नात संस्कृत मंत्रांऐवजी साध्या मराठी भाषेतील मंगलाष्टके सुरू केली. या मंगलाष्टकांमध्ये कोणत्याही देवाची प्रार्थना करण्यापेक्षा, नवरा-नवरीने एकमेकांचा आदर करण्याचे आणि स्त्री-पुरुष समतेचे वचन देण्यावर भर दिला होता.
विचारांचे स्वराज्य
सत्यशोधक विवाहाचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे यात ब्राह्मण पुरोहिताची गरज नाकारली गेली. विधी अत्यंत साधे आणि कमी खर्चाचे असायचे. नवरा मुलगा वचन द्यायचा की, "मी तुझ्या शिक्षणात आणि प्रगतीत कधीही अडथळा येणार नाही." तर नवरी मुलगी हक्कांसाठी जागृत असायची. हे केवळ लग्न नव्हते, तर जुन्या गुलामगिरीच्या साखळदंडातून मुक्त होण्याचे एक 'स्वराज्य' होते.
सामाजिक सुधारणेचा वसा
आज आपण ज्याला 'मॉडर्न वेडिंग' म्हणतो, त्याचे मूळ फुलेंच्या या सत्यशोधक पद्धतीत आहे. त्यांनी समाजाला शिकवले की, धर्म हा माणसासाठी असावा, माणूस धर्मासाठी नाही. लग्नासारख्या पवित्र प्रसंगी जर विचारांची देवाणघेवाण समतेच्या पायावर झाली, तर संसार सुखी होतो, हा विचार त्यांनी रुजवला.
सत्यशोधक विवाहातून आपण काय शिकू शकतो?
- नाती ही समतेवर आधारलेली असावीत, वर्चस्वावर नाहीत.
- अनावश्यक खर्च आणि कर्मकांड टाळून अर्थपूर्ण रीतीने उत्सव साजरे करा.
- स्त्री-पुरुषांनी एकमेकांच्या प्रगतीसाठी नेहमी पाठिंबा दिला पाहिजे.
चला, सत्यशोधक विचारांची ही मशाल आपल्या संसारातही तेवत ठेवूया!