महाराष्ट्रातील 'जळसा': लोककलेतून समाज प्रबोधनाचा बुलंद आवाज

जळसा: जेव्हा कला क्रांतीचे माध्यम बनली

"खेड्यापाड्यातील लोकांपर्यंत पोहोचण्यासाठी महात्मा फुलेंच्या अनुयायांनी तमाशाचे रूपांतर 'जळशा'त केले आणि अंधश्रद्धेवर आसूड ओढले."

भक्ती आणि लोकजागर (Bhakti)

महाराष्ट्रात संतांनी कीर्तनाच्या माध्यमातून भक्तीचा प्रसार केला, पण १९ व्या शतकात समाज परिवर्तनासाठी एका नव्या कलेची गरज होती. महात्मा जोतिराव फुलेंनी सुरू केलेल्या सत्यशोधक चळवळीला ग्रामीण भागात नेण्याचे काम 'जळशा'ने केले. 'जळसा' म्हणजे केवळ मनोरंजन नव्हते, तर तो बहुजन समाजाचा हुंकार होता. यात गाणी, पोवाडे आणि प्रहसने असायची, ज्यातून विषमतेवर टीका केली जाई.

लोकशाहीचे साम्राज्य (Empire)

या जळशांमध्ये गण-गवळण असायची, पण ती पारंपारिक नव्हती. त्यात श्रीकृष्णाऐवजी विद्येच्या देवतेची किंवा शिक्षणाची महती गायली जाई. शेतकऱ्यांचे दुःख, सावकारांची जुलूमशाही आणि ब्राह्मणी वर्चस्व यावर जळशांच्या माध्यमातून कडाडून टीका केली जात असे. यामुळे ग्रामीण भागातील लोकांमध्ये स्वतःच्या हक्कांबद्दल जागरूकता निर्माण झाली. हा जळसा म्हणजे सामान्य माणसाच्या मनात निर्माण झालेले वैचारिक 'स्वराज्य' होते.

कलेतून सुधारणा (Reform)

जळशांनी मराठी लोककलेला एक नवीन प्रतिष्ठा मिळवून दिली. तमाशातील केवळ शृंगार बाजूला सारून त्याला समाज प्रबोधनाचे शस्त्र बनवले गेले. पुढे याच जळशांच्या परंपरेतून आंबेडकरी चळवळीतील जलसे आणि शाहिरी कला विकसित झाली. कलेचा वापर मनोरंजनासोबतच परिवर्तनासाठी कसा करावा, याचे हे उत्तम उदाहरण आहे.

जळशांच्या परंपरेतून मिळणारे बोध:

• कला ही केवळ आनंदासाठी नाही, तर समाजाला आरसा दाखवण्यासाठी असावी.
• सामान्यांच्या भाषेत संवाद साधल्यास क्रांती घडू शकते.
• अन्यायाविरुद्ध बोलण्यासाठी कलेसारखे दुसरे प्रभावी माध्यम नाही.

लोककलेचा हा वारसा आपण विसरता कामा नये; कारण यातच आपल्या परिवर्तनाची मुळे आहेत!