तमाशाची उत्क्रांती: लष्करी छावणीतून मराठी लोकरंगभूमीचा प्रवास

तमाशाची उत्क्रांती: लष्करी छावणीतून मराठी लोकरंगभूमीचा प्रवास

मराठी मातीचा अस्सल रंग आणि गंध ज्या कलेत सामावलेला आहे, ती म्हणजे 'तमाशा'. लष्करी छावण्यांतून सुरू झालेला हा प्रवास आजही महाराष्ट्राच्या हृदयात धडधडत आहे.

युद्धाच्या सावलीत फुललेली कला

मराठा साम्राज्याच्या काळात जेव्हा सैन्य मोहिमेवर असायचे, तेव्हा सैनिकांच्या मनोरंजनासाठी तमाशाचा उगम झाला. लष्करी छावण्यांमधील ताण कमी करण्यासाठी लावणी आणि गण-गवळण सादर केली जायची. यात वीररस आणि शृंगाररस यांचा सुंदर मिलाफ असायचा. तमाशाने सैनिकांना लढण्यासाठी नवी ऊर्जा दिली. साम्राज्याच्या विस्तारासोबतच ही कलाही विस्तारत गेली.

गणाची आणि लोकदेवतांची भक्ती

तमाशाची सुरुवात नेहमी 'गण' (गणपतीची स्तुती) ने होते. ही भक्ती आहे कलेप्रती आणि ईश्वराप्रती. जरी तमाशा मनोरंजनासाठी असला, तरी त्यात आध्यात्मिक आणि नैतिक मूल्येही गुंफलेली असतात. लोकदेवतांच्या कथांच्या माध्यमातून हा संच लोकांच्या मनावर राज्य करतो. भक्ती आणि रंजन यांचा असा संगम केवळ महाराष्ट्रातच पाहायला मिळतो.

उपहासातून समाजप्रबोधन

तमाशातील 'वग' (नाट्य) हा प्रकार समाज प्रबोधनाचे मोठे साधन ठरला. समाजातील दांभिकता, भ्रष्टाचार आणि अनिष्ट रूढींवर तमाशाने नेहमीच उपहासात्मक भाषेत टीका केली. तमाशाने सामान्य माणसाला बोलते केले. आज तमाशाने कात टाकली असली, तरी त्यातील प्रबोधनाचे बीज आजही जिवंत आहे.

तमाशाच्या प्रवासातून मिळणारे धडे:

• कलेचा वापर कठीण काळात सकारात्मकता निर्माण करण्यासाठी करा.
• मनोरंजनातूनही चांगले विचार मांडता येतात.
• आपल्या लोककला जतन करणे हे आपले सांस्कृतिक कर्तव्य आहे.

तमाशाच्या या ढोलकीच्या थापावर आपल्या संस्कृतीचा अभिमान जागृत ठेवूया!

गोंड चित्रकला: विदर्भातील आदिवासी विश्वाचा रंगीबेरंगी वारसा

गोंड चित्रकला: विदर्भातील आदिवासी विश्वाचा रंगीबेरंगी वारसा

निसर्ग आणि मानवी जीवन यांच्यातील अतूट नाते ठिपके आणि रेषांच्या माध्यमातून गुंफणारी कला म्हणजे विदर्भातील 'गोंड चित्रकला'.

निसर्गाची आणि पूर्वजांची भक्ती

गोंड जमातीसाठी चित्रकला हे केवळ सजावटीचे साधन नसून ती त्यांच्या श्रद्धेचा एक भाग आहे. ते निसर्गातील झाडे, प्राणी आणि पक्षी यांना देव मानतात. त्यांच्या चित्रांमधील प्रत्येक आकार आणि ठिपका हा निसर्गाप्रती असलेल्या कृतज्ञतेचे प्रतीक आहे. घराच्या भिंतींवर काढलेली ही चित्रे सुख आणि समृद्धी आणतात, अशी त्यांची धारणा आहे. ही एक प्रकारची 'सहज भक्ती' आहे.

जंगलातील सांस्कृतिक वैभव

विदर्भातील गोंड राजांचा इतिहास वैभवशाली आहे. त्यांच्या साम्राज्यात कलेला आणि संस्कृतीला मोठे स्थान होते. गोंड चित्रकला ही या साम्राज्याच्या सांस्कृतिक वैभवाचे जिवंत उदाहरण आहे. वारली कलेपेक्षा ही कला अधिक रंगीबेरंगी आणि गुंतागुंतीची असते. यात वापरले जाणारे नैसर्गिक रंग आणि त्यातील कथा या गोंड संस्कृतीची खोली दर्शवतात.

आदिवासी कलेची जागतिक ओळख

आज गोंड चित्रकला ही केवळ जंगलापुरती मर्यादित राहिलेली नाही. ती जागतिक स्तरावर पोहोचली आहे. या कलेच्या माध्यमातून आदिवासी समुदायाला नवी ओळख आणि रोजगाराच्या संधी मिळाल्या आहेत. ही एक प्रकारची सामाजिक सुधारणाच आहे, जिथे परंपरेचे रूपांतर आधुनिक प्रगतीत झाले आहे. कलेने माणसाला सन्मानाने जगण्याचे बळ दिले आहे.

गोंड कलेतून आपण काय शिकू शकतो:

• निसर्गाचा आदर करा आणि त्याच्याशी जुळवून घ्या.
• आपल्या परंपरेतील बारकावे समजून घ्या आणि ते जतन करा.
• साध्या ठिपक्यांतून आणि रेषांतूनही सुंदर विश्व निर्माण करता येते.

चला, विदर्भाच्या या रंगीबेरंगी वारशाचे स्वागत करूया आणि निसर्गाशी नाते जोडूया!

संत एकनाथांचे 'भारूड': अध्यात्म आणि लोकरंजनाचा अद्भुत मेळ

संत एकनाथांचे 'भारूड': अध्यात्म आणि लोकरंजनाचा अद्भुत मेळ

सामान्यांना समजेल अशा भाषेत आणि कलेच्या माध्यमातून वेदांताचे सार मांडणे, हेच संत एकनाथांच्या भारुडाचे वैशिष्ट्य आहे.

लोकभाषेतून ईश्वराचा शोध

संत एकनाथांनी पाहिले की, संस्कृतमधील कठीण तत्वज्ञान सामान्य माणसाला समजत नाही. म्हणून त्यांनी 'भारूड' हा प्रकार निवडला. भारूड म्हणजे केवळ मनोरंजन नव्हे, तर तो एक अध्यात्मिक धडा आहे. त्यांनी वाघ्या, मुरळी, पांगळा अशा विविध पात्रांच्या माध्यमातून समाजातील दांभिकतेवर प्रहार केला आणि खऱ्या भक्तीची वाट दाखवली.

भेदाभेद अमंगळ

एकनाथांनी आपल्या भारुडांतून सामाजिक विषमतेवर कठोर टीका केली. "विंचू चावला" सारख्या भारुडातून त्यांनी काम, क्रोध या विकारांचा त्याग करण्याचा संदेश दिला. त्यांनी स्पृश्य-अस्पृश्य हा भेदभाव नाकारला आणि सर्वांना विठ्ठलाच्या भक्तीत सामावून घेतले. कलेचा उपयोग समाज प्रबोधनासाठी कसा करावा, याचा एकनाथ हे उत्तम आदर्श आहेत.

संस्कृतीचे रक्षण

ज्या वेळी परकीय आक्रमणांमुळे मराठी संस्कृती संकटात होती, त्या वेळी एकनाथांनी आपल्या साहित्यातून मराठी भाषेला प्रतिष्ठा मिळवून दिली. "संस्कृत वाणी देवे केली, तरी प्राकृत काय चोरापासून झाली?" हा त्यांचा प्रश्न आजही मराठी भाषेचा अभिमान जागृत करतो. त्यांनी विचारांचे एक असे साम्राज्य उभे केले जे आजही आपल्याला मार्गदर्शन करते.

भारुडातून मिळणारा बोध:

• शिक्षणाशिवाय समाज प्रबोधन अर्धवट आहे, हे कलेच्या माध्यमातून शिका.
• आपल्यातील वाईट गुणांचा (काम, क्रोध) त्याग करणे हीच खरी भक्ती आहे.
• भाषेचा आणि संस्कृतीचा अभिमान बाळगा.

चला, एकनाथांच्या भारुडातील आनंद घेऊया आणि त्यातील विचार आचरणात आणूया!

महाराष्ट्रातील 'कोल्हाटी' आणि 'डोंबारी' संस्कृती: खेळातील शौर्य आणि कलेचा वारसा

कोल्हाटी आणि डोंबारी: जिवाची बाजी लावणारी कला

"उंच दोरीवर चालणारी ती चिमुरडी आणि ढोलकीच्या तालावर कसरती करणारे तरुण... ही केवळ कला नाही, तर तो एका परंपरेचा संघर्ष आहे."

कलेची भक्ती

महाराष्ट्राच्या ग्रामीण भागात कोल्हाटी आणि डोंबारी समाज आपल्या खेळांनी सर्वांचे मनोरंजन करतो. त्यांची भक्ती ही त्यांच्या शरीरसाधनेवर आणि कलेवर आहे. अत्यंत कठीण कसरती करताना ते ज्या एकाग्रतेने काम करतात, ती एखाद्या साधनेपेक्षा कमी नाही. त्यांच्या खेळांतून आणि गाण्यांतून महाराष्ट्राच्या मातीतील रांगडेपणा आणि चपळता दिसून येते.

लोककलेचे साम्राज्य

या भटक्या जमातींनी महाराष्ट्राच्या लोककलेत, विशेषतः लावणी आणि तमाशात मोठे योगदान दिले आहे. त्यांच्याकडे असलेल्या शारीरिक कौशल्यामुळे ते कोणत्याही संकटावर मात करण्याची जिद्द बाळगतात. हे कलाकार म्हणजे आपल्या संस्कृतीचे चालते-बोलते दूत आहेत. पण आजच्या आधुनिक युगात ही कला लोप पावत आहे, ही चिंतेची बाब आहे.

सांस्कृतिक सुधारणा

कोल्हाटी आणि डोंबारी समाजाला केवळ 'मनोरंजन' म्हणून न पाहता, त्यांना सन्मान देणे ही मोठी सुधारणा ठरेल. त्यांच्या मुलांच्या शिक्षणासाठी आणि स्थिर जीवनासाठी प्रयत्न करणे आवश्यक आहे. त्यांच्याकडे असलेली ही दुर्मिळ कला जतन करणे, ही आपल्या सर्वांची जबाबदारी आहे.

या कलेतून मिळणारे बोध:

• शरीर आणि मन सुदृढ ठेवण्यासाठी शिस्त आणि सराव महत्त्वाचा आहे.
• प्रत्येक कलाकाराचा आणि त्याच्या कलेचा आदर करा.
• भटक्या जमातींच्या विकासासाठी संवेदनशील राहा.

लोककलेच्या या अनोख्या वारशाला आपण सावरूया!

महाराष्ट्रातील 'जळसा': लोककलेतून समाज प्रबोधनाचा बुलंद आवाज

जळसा: जेव्हा कला क्रांतीचे माध्यम बनली

"खेड्यापाड्यातील लोकांपर्यंत पोहोचण्यासाठी महात्मा फुलेंच्या अनुयायांनी तमाशाचे रूपांतर 'जळशा'त केले आणि अंधश्रद्धेवर आसूड ओढले."

लोकजागर

महाराष्ट्रात संतांनी कीर्तनाच्या माध्यमातून भक्तीचा प्रसार केला, पण १९ व्या शतकात समाज परिवर्तनासाठी एका नव्या कलेची गरज होती. महात्मा जोतिराव फुलेंनी सुरू केलेल्या सत्यशोधक चळवळीला ग्रामीण भागात नेण्याचे काम 'जळशा'ने केले. 'जळसा' म्हणजे केवळ मनोरंजन नव्हते, तर तो बहुजन समाजाचा हुंकार होता. यात गाणी, पोवाडे आणि प्रहसने असायची, ज्यातून विषमतेवर टीका केली जाई.

लोकशाही

या जळशांमध्ये गण-गवळण असायची, पण ती पारंपारिक नव्हती. त्यात श्रीकृष्णाऐवजी विद्येच्या देवतेची किंवा शिक्षणाची महती गायली जाई. शेतकऱ्यांचे दुःख, सावकारांची जुलूमशाही आणि ब्राह्मणी वर्चस्व यावर जळशांच्या माध्यमातून कडाडून टीका केली जात असे. यामुळे ग्रामीण भागातील लोकांमध्ये स्वतःच्या हक्कांबद्दल जागरूकता निर्माण झाली. हा जळसा म्हणजे सामान्य माणसाच्या मनात निर्माण झालेले वैचारिक 'स्वराज्य' होते.

कलेतून सुधारणा

जळशांनी मराठी लोककलेला एक नवीन प्रतिष्ठा मिळवून दिली. तमाशातील केवळ शृंगार बाजूला सारून त्याला समाज प्रबोधनाचे शस्त्र बनवले गेले. पुढे याच जळशांच्या परंपरेतून आंबेडकरी चळवळीतील जलसे आणि शाहिरी कला विकसित झाली. कलेचा वापर मनोरंजनासोबतच परिवर्तनासाठी कसा करावा, याचे हे उत्तम उदाहरण आहे.

जळशांच्या परंपरेतून मिळणारे बोध:

• कला ही केवळ आनंदासाठी नाही, तर समाजाला आरसा दाखवण्यासाठी असावी.
• सामान्यांच्या भाषेत संवाद साधल्यास क्रांती घडू शकते.
• अन्यायाविरुद्ध बोलण्यासाठी कलेसारखे दुसरे प्रभावी माध्यम नाही.

लोककलेचा हा वारसा आपण विसरता कामा नये; कारण यातच आपल्या परिवर्तनाची मुळे आहेत!

कला आणि साहित्य: महाराष्ट्राचा समृद्ध वारसा

दगडातील कविता ते शब्दांतील क्रांती: एक कलात्मक प्रवास

महाराष्ट्राची ओळख केवळ इतिहासातील शौर्याने किंवा भूगोलानुसार होत नाही, तर ती येथील समृद्ध कला आणि साहित्य परंपरेने देखील होते. या मातीने दगडालाही बोलायला लावले आहे, साध्या-भोळ्या माणसाच्या जीवनाला चित्ररूप दिले आहे आणि शब्दांमधून सामाजिक क्रांती घडवली आहे. हा कला आणि साहित्याचा प्रवाह आजही अखंडपणे वाहत आहे.

महाराष्ट्राचे खरे वैभव इथल्या सर्जनशील मनात वसलेले आहे. अजिंठा-वेरूळच्या लेण्यांमधील चित्रांपासून ते समाजसुधारकांच्या प्रभावी लेखणीपर्यंत, कला आणि साहित्याने नेहमीच मराठी माणसाच्या भावना, विचार आणि स्वप्नांना आवाज दिला आहे. ही परंपरा म्हणजे महाराष्ट्राच्या हृदयाचा ठोका आहे.

दगडावर कोरलेले महाकाव्य: लेणी आणि शिल्पकला

महाराष्ट्राच्या कला परंपरेचा विचार करताना सर्वात आधी डोळ्यासमोर येतात त्या अजिंठा आणि वेरूळच्या जगप्रसिद्ध लेण्या. येथील दगडात कोरलेली शिल्पे आणि भिंतींवर रेखाटलेली चित्रे ही केवळ कलाकुसर नाही, तर ती एक संपूर्ण संस्कृती आणि इतिहासाचे जिवंत प्रदर्शन आहे. ही शिल्पे आणि चित्रे पाहताना आपण शेकडो वर्षे मागे जातो आणि त्या काळातील जीवनशैलीचा अनुभव घेतो.

मातीतील कला: लोककला आणि संगीत

महाराष्ट्राची खरी ओळख येथील लोककलांमध्ये दडलेली आहे. वारली चित्रकलेसारखी साधी पण अर्थपूर्ण चित्रकला, लावणीतील सौंदर्य आणि अदाकारी, पोवाड्यांमधील वीरश्री आणि गोंधळ-जागरणातील भक्ती-शक्तीचा संगम, या सर्व गोष्टी महाराष्ट्राच्या ग्रामीण जीवनाचा आणि संस्कृतीचा अविभाज्य भाग आहेत. या कला आजही तितक्याच जिवंत आहेत.

रंगभूमी आणि साहित्य: विचारांचे व्यासपीठ

मराठी रंगभूमीला तर 'संगीताचे देणे' लाभले आहे. 'संगीत नाटक' हा महाराष्ट्राने भारताला दिलेला एक अनमोल ठेवा आहे. त्याचबरोबर, साहित्याच्या क्षेत्रातही महाराष्ट्राची परंपरा खूप मोठी आहे. संत ज्ञानेश्वरांच्या 'ज्ञानेश्वरी'पासून ते दलित साहित्याच्या विद्रोही शब्दांपर्यंत, मराठी साहित्याने नेहमीच समाजाला आरसा दाखवला आहे आणि वैचारिक क्रांती घडवली आहे.

• आजचा धडा:
• आपल्या भागातील स्थानिक कला आणि कलाकारांना प्रोत्साहन देणे हे आपले कर्तव्य आहे. त्यांच्यामुळेच आपली संस्कृती जिवंत राहते.
• आपली संस्कृती आणि इतिहास अधिक चांगल्या प्रकारे समजून घेण्यासाठी स्थानिक लेखकांची पुस्तके वाचा आणि नाटके पहा.
• कला ही केवळ मनोरंजनासाठी नसते, तर ती आपल्याला विचार करायला लावते आणि एक चांगला माणूस म्हणून घडवते.

चला, आपण सर्वजण मिळून महाराष्ट्राच्या या समृद्ध कला आणि साहित्य परंपरेचे जतन करूया. ऐतिहासिक स्थळांना भेट देऊया, सांस्कृतिक कार्यक्रम पाहूया आणि या परंपरेची ज्योत पुढच्या पिढीपर्यंत पोहोचवूया.

महाराष्ट्राच्या लोककला: विविध रंग आणि अविष्कार

महाराष्ट्राच्या लोककला: विविध रंग आणि अविष्कार

महाराष्ट्र, केवळ भौगोलिक नकाशावरील एक राज्य नाही, तर तो परंपरा, संस्कृती आणि कलांचा एक समृद्ध वारसा आहे. या वारशाचा अविभाज्य भाग म्हणजे महाराष्ट्राच्या लोककला. या लोककला केवळ मनोरंजनाचे साधन नाहीत, तर त्या इथल्या मातीचा, माणसांचा आणि त्यांच्या भावनांचा आरसा आहेत. पिढ्यानपिढ्या चालत आलेल्या या कलांनी महाराष्ट्राची ओळख अधिक गडद केली आहे.

मातीतील अविष्कार: चैतन्याचे रंग

महाराष्ट्रातील लोककलांमध्ये प्रचंड वैविध्य आहे. प्रत्येक प्रदेशाची स्वतःची अशी एक वेगळी ओळख आहे. 'धनगरी गजा' हा मेंढपाळ समाजाचा पारंपरिक नृत्यप्रकार, जो त्यांच्या श्रमातून आणि निसर्गाशी असलेल्या त्यांच्या एकरूपतेतून जन्मला आहे. ढोलांच्या गजरात आणि लेझिमच्या तालावर केले जाणारे 'लेझिम' नृत्य हे उत्साह आणि सामर्थ्याचे प्रतीक आहे. कोकण किनारपट्टीवरील 'कोळी नृत्य' हे कोळी समाजाच्या जीवनाचे, समुद्राशी असलेल्या त्यांच्या नातेसंबंधाचे आणि त्यांच्या उत्साहाचे दर्शन घडवते. 'भारुड', 'गोंधळ' आणि 'पोवाडा' यांसारख्या पारंपरिक संगीत आणि नाट्यकला प्रकारांमधून समाजप्रबोधन, शौर्यगाथा आणि धार्मिक कथा लोकांपर्यंत पोहोचवल्या जातात. हे कलाप्रकार केवळ मनोरंजक नाहीत, तर ते सामाजिक आणि सांस्कृतिक मूल्यांचे संवाहक देखील आहेत.

परंपरेचे जतन आणि आधुनिकतेची जोड

आजच्या वेगवान युगात, महाराष्ट्राच्या लोककलांना जतन करणे आणि त्यांना नवीन पिढीपर्यंत पोहोचवणे हे एक मोठे आव्हान आहे. मात्र, अनेक कलावंत, संस्था आणि शासन यांच्या प्रयत्नांमुळे या कलांना पुन्हा एकदा नवी ओळख मिळत आहे. लोककला महोत्सवांचे आयोजन, तरुण कलाकारांना प्रशिक्षण आणि या कलांना आधुनिक मंचावर सादर करून त्यांची लोकप्रियता वाढवण्याचे प्रयत्न सुरू आहेत. काही कला प्रकारांमध्ये आधुनिक नृत्याची आणि संगीताची जोड देऊन त्यांना समकालीन प्रेक्षकांसाठी अधिक आकर्षक बनवले जात आहे, परंतु हे करताना त्यांच्या मूळ स्वरूपाला धक्का लागणार नाही याची काळजी घेतली जाते.

लोककलांचे महत्त्व: एक सांस्कृतिक धागा

महाराष्ट्राच्या लोककला केवळ मनोरंजनासाठी नाहीत. त्या महाराष्ट्राच्या इतिहासाचे, संस्कृतीचे आणि सामाजिक बदलांचे साक्षीदार आहेत. त्या समाजाला एकत्र बांधून ठेवतात, सामुदायिक भावना वाढवतात आणि आपल्या परंपरांचा अभिमान शिकवतात. या कलांमधून व्यक्त होणारे लोकजीवन, श्रद्धा आणि सामाजिक विचार हे महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक जडणघडणीचा एक महत्त्वाचा भाग आहेत.

चला तर मग, महाराष्ट्राच्या या समृद्ध लोककलांचा आस्वाद घेऊया, त्यांचे जतन करूया आणि त्यांना येणाऱ्या पिढ्यांपर्यंत पोहोचवूया, जेणेकरून महाराष्ट्राचा हा सांस्कृतिक ठेवा चिरकाल टिकेल.

लावणी: महाराष्ट्राच्या मातीतील कलाविष्कार

ढोलकीचा कडकडाट, घुंगरांचा छुमछुम आवाज, आणि नऊवारी साडी नेसून अदाकारी करणारी नृत्यांगना... हे चित्र डोळ्यासमोर आले की 'लावणी' हा शब्द आपोआप ओठांवर येतो. लावणी हे केवळ एक नृत्य नाही, तर तो महाराष्ट्राच्या ग्रामीण भागातील लोकांच्या मनाचा आणि कलेचा एक अस्सल अविष्कार आहे. 'लावण्य' म्हणजेच सौंदर्यावरून 'लावणी' हा शब्द तयार झाला.

लावणीचा बाज

लावणीचा मुख्य बाज हा शृंगारिक असला तरी, त्यात विनोद, सामाजिक आणि राजकीय भाष्यही आढळते. ढोलकी, तुणतुणे, आणि हार्मोनियमच्या तालावर सादर होणारी लावणी प्रेक्षकांना खिळवून ठेवते. नृत्यांगनेचे हावभाव, तिच्या डोळ्यांतील अदा आणि तिचा उत्साह यांमुळे लावणी जिवंत होते.

एक समृद्ध परंपरा

लावणीचा उगम पेशवे काळात झाला. त्या काळात सैनिकांचे मनोरंजन करण्यासाठी आणि त्यांच्यात उत्साह निर्माण करण्यासाठी लावणी सादर केली जात असे. होनाजी बाळा, पठ्ठे बापूराव यांसारख्या अनेक महान शाहिरांनी लावणीला एका वेगळ्या उंचीवर नेले. त्यांनी रचलेल्या लावण्या आजही तितक्याच लोकप्रिय आहेत.

गैरसमज आणि वास्तव

अनेकदा लावणीकडे केवळ एक उत्तेजक नृत्यप्रकार म्हणून पाहिले जाते, पण हे पूर्णपणे सत्य नाही. लावणी ही एक सन्माननीय लोककला आहे. या कलेत नृत्य, संगीत आणि अभिनय यांचा त्रिवेणी संगम असतो. लावणीच्या माध्यमातून अनेकदा समाजातील रूढींवरही टीका केली जाते.

आजच्या काळातील लावणी

आज लावणीने स्टेज शो आणि मराठी चित्रपटांमध्ये आपले मानाचे स्थान निर्माण केले आहे. अनेक नवीन कलाकार या कलेला आधुनिक रूप देऊन सादर करत आहेत, ज्यामुळे तरुण पिढीही या कलेकडे आकर्षित होत आहे.

लावणी ही महाराष्ट्राच्या संस्कृतीचा एक अविभाज्य भाग आहे. या ऊर्जेने भरलेल्या आणि अर्थपूर्ण कलेचा आपण आदर केला पाहिजे आणि तिला प्रोत्साहन दिले पाहिजे.