सातवाहन: महाराष्ट्राचे पहिले साम्राज्य आणि त्याचा वारसा

विस्मृतीतील सुवर्णपान: महाराष्ट्राचे पहिले राजे - सातवाहन

आज आपण जेव्हा महाराष्ट्राच्या इतिहासाचा विचार करतो, तेव्हा आपल्याला छत्रपती शिवाजी महाराज, पेशवे आणि मराठा साम्राज्य आठवते. पण याही खूप आधी, सुमारे दोन हजार वर्षांपूर्वी, याच मातीत एका महान साम्राज्याचा उदय झाला होता. ते साम्राज्य होते 'सातवाहन' यांचे. सातवाहन हे महाराष्ट्राचे पहिले साम्राज्य-निर्माते होते, ज्यांनी इथल्या संस्कृतीचा आणि प्रशासनाचा पाया घातला.

सातवाहन हे केवळ राजे नव्हते, तर ते कलेचे आणि व्यापाराचे आश्रयदाते होते. त्यांनीच महाराष्ट्राच्या भूमीवर प्रशासनाची मुहूर्तमेढ रोवली आणि एका अशा संस्कृतीला जन्म दिला, जिचे पडसाद आजही मराठी भाषेत आणि सह्याद्रीच्या लेण्यांमध्ये घुमत आहेत. चला, महाराष्ट्राच्या या विस्मृतीत गेलेल्या सुवर्णपानाबद्दल जाणून घेऊया.

प्रतिष्ठान (पैठण): एका साम्राज्याची राजधानी

सातवाहनांची राजधानी होती 'प्रतिष्ठान', म्हणजेच आजचे पैठण. हे शहर त्या काळात केवळ एक राजधानी नव्हते, तर ते व्यापार आणि संस्कृतीचे एक मोठे केंद्र होते. पैठणमधून रोमपर्यंत व्यापार चालत असे, ज्यामुळे या प्रदेशात मोठी आर्थिक समृद्धी आली. आजही 'पैठणी' साडीच्या रूपाने पैठणचा हा वारसा जपला गेला आहे.

प्राकृत भाषेचे आणि कलेचे आश्रयदाते

संस्कृत ही विद्वानांची भाषा मानली जात असताना, सातवाहनांनी 'प्राकृत' या सामान्य लोकांच्या भाषेला राजाश्रय दिला. 'गाथा सप्तशती' सारखा महत्त्वाचा ग्रंथ याच काळात लिहिला गेला. याच प्राकृत भाषेमधून पुढे मराठी भाषेचा विकास झाला. याशिवाय, नाशिक, कार्ले, भाजे येथील सुरुवातीच्या लेण्या सातवाहनांच्या काळातच कोरल्या गेल्या. त्यांनी सुरू केलेल्या या परंपरेमुळेच पुढे अजिंठा-वेरूळसारखी जागतिक आश्चर्ये निर्माण झाली.

गौतमीपुत्र सातकर्णी: एक महान सम्राट

सातवाहन राजांपैकी सर्वात पराक्रमी राजा म्हणजे गौतमीपुत्र सातकर्णी. त्याने आपल्या साम्राज्याचा मोठा विस्तार केला आणि शक-कुशाणांसारख्या परकीय आक्रमकांना पराभूत केले. विशेष म्हणजे, तो आपल्या नावाआधी आपल्या आईचे नाव (गौतमी) लावत असे, जे त्या काळात स्त्री-सन्मानाचे एक मोठे उदाहरण होते.

• आजचा धडा:
• आपला इतिहास केवळ काही शतकांपुरता मर्यादित नाही, तर त्याची मुळे हजारो वर्षे जुनी आहेत. हा खोलवरचा इतिहास जाणून घेणे महत्त्वाचे आहे.
• स्थानिक भाषा, कला आणि संस्कृतीला प्रोत्साहन दिल्याने एक मजबूत आणि अभिमानास्पद ओळख निर्माण होते, जशी सातवाहनांनी केली.
• आर्थिक समृद्धी (व्यापार) आणि सांस्कृतिक विकास हे नेहमीच हातात हात घालून चालतात. एक गोष्ट दुसऱ्याशिवाय अपूर्ण आहे.

चला, महाराष्ट्राच्या या पहिल्या साम्राज्याच्या इतिहासाला उजाळा देऊया. पैठणसारख्या ऐतिहासिक शहरांना किंवा नाशिकच्या प्राचीन लेण्यांना भेट देऊन आपण आपल्या या महान वारशाशी पुन्हा एकदा जोडू शकतो.