अलूतेदार पद्धत: ग्रामीण समाजव्यवस्थेतील दुर्लक्षित पण महत्त्वाचे कौशल्य
महाराष्ट्राच्या जुन्या 'गावगाड्या'चे चाक सुरळीत चालण्यासाठी केवळ बलुतेदारच नाही, तर 'अलूतेदार' सुद्धा तितकेच महत्त्वाचे होते.
स्वावलंबी गावाची अर्थव्यवस्था
मराठा साम्राज्याच्या काळात आणि त्याआधीही महाराष्ट्राची खेडी ही स्वावलंबी होती. बलुतेदार हे मुख्य सेवा पुरवत असत, तर अलूतेदार हे पूरक पण आवश्यक सेवा देत असत. यात सोनार, जंगम, कोळी, गोंधळी अशा विविध व्यावसायिकांचा समावेश होता. या व्यवस्थेमुळे गावाची गरज गावातच पूर्ण व्हायची, ज्यामुळे राज्याला स्थैर्य मिळत असे. हे छोटे छोटे आर्थिक घटक साम्राज्याचा पाया होते.
कौशल्याप्रती निष्ठा
अलूतेदारांची आपल्या कौशल्याप्रती असलेली निष्ठा ही त्यांच्या भक्तीचाच भाग होती. उदाहरणार्थ, गोंधळी किंवा डवरी हे केवळ कलाकार नव्हते, तर ते लोकदैवतांची गाणी गाऊन समाजाला एकत्र ठेवायचे. कला आणि सेवा हेच त्यांचे दैवत होते. ही व्यवस्था परस्पर सहकार्यावर (Barter system) आधारलेली होती, जिथे पैशांपेक्षा माणुसकी आणि कर्तव्याला जास्त महत्त्व होते.
श्रमाचा सन्मान
अलूतेदार पद्धत आपल्याला प्रत्येक कामाचा सन्मान करायला शिकवते. जरी त्यांना 'दुय्यम' मानले जात असले, तरी त्यांच्याशिवाय गावाची सोय पूर्ण होऊ शकत नव्हती. आजच्या काळातही कोणत्याही मोठ्या कामात छोट्या कौशल्यधारकांचे महत्त्व अलूतेदारांच्या भूमिकेतून समजून घेता येते. श्रमाची प्रतिष्ठा हाच प्रगत समाजाचा पाया आहे.
अलूतेदार पद्धतीतून आपण काय शिकू शकतो:
- प्रत्येक कौशल्याचा आणि श्रमाचा आदर करा.
- समाजात जगताना एकमेकांच्या सहकार्याची आणि समन्वयाची गरज असते.
- स्थानिक उत्पादने आणि सेवांना प्रोत्साहन द्या.
चला, आपल्या गावगाड्याच्या या विसरलेल्या पाऊलखुणा पुन्हा एकदा आठवूया!