मराठा साम्राज्यातील कर्तृत्ववान स्त्रिया: ताराराणी ते अहिल्याबाई

स्वराज्याच्या रणरागिणी: ताराराणी ते अहिल्याबाई

इतिहास नेहमी राजा-महाराजांच्या शौर्याच्या कथा सांगतो. पण मराठा साम्राज्याचा इतिहास याला अपवाद आहे. येथे केवळ पुरुषच नाही, तर स्त्रियादेखील रणांगणात उतरल्या आणि त्यांनी प्रशासनाची धुराही सांभाळली. जिजाऊंनी शिवरायांना घडवले, तर ताराराणी आणि अहिल्याबाई होळकर यांनी स्वराज्य टिकवले आणि वाढवले. हा इतिहास त्या कर्तृत्ववान स्त्रियांचा आहे, ज्यांनी सिद्ध केले की शौर्य आणि बुद्धी केवळ पुरुषांची मक्तेदारी नाही.

महाराणी ताराराणी: मुघलांना नमवणारी रणरागिणी

छत्रपती शिवाजी महाराजांनी स्थापन केलेले स्वराज्य औरंगजेबाच्या वादळात सापडले होते. छत्रपती संभाजी महाराजांच्या बलिदानानंतर आणि राजाराम महाराजांच्या मृत्यूनंतर मराठा साम्राज्य नेतृत्वहीन झाले. अशा कठीण काळात, छत्रपती राजाराम महाराजांच्या पत्नी, महाराणी ताराराणी यांनी स्वराज्याची सूत्रे हाती घेतली. त्यांनी केवळ ८ वर्षे मुघलांशी लढा दिला नाही, तर त्यांना अक्षरशः रणांगणात हरवले. ताराराणी स्वतः घोड्यावर बसून सैन्याचे नेतृत्व करत. त्यांच्या शौर्यामुळेच मराठा साम्राज्य टिकले आणि औरंगजेबाचे दक्षिण जिंकण्याचे स्वप्न भंगले.

पुण्यश्लोक अहिल्याबाई होळकर: न्यायाची आणि धर्माची देवी

जर ताराराणी शौर्याचे प्रतीक होत्या, तर अहिल्याबाई होळकर या सुशासनाचे आणि न्यायाचे प्रतीक होत्या. पती आणि सासऱ्यांच्या मृत्यूनंतर त्यांनी इंदूरच्या होळकर राज्याची धुरा सांभाळली. त्यांनी ३० वर्षे राज्य केले आणि एक आदर्श शासक कशाला म्हणतात, हे जगाला दाखवून दिले. त्यांनी देशभरात मंदिरे, घाट, धर्मशाळा आणि विहिरी बांधल्या. त्यांच्या राज्यात सामान्य माणूस सुखी आणि समाधानी होता. त्यांनी स्वतःच्या मुलालाही हत्तीच्या पायाखाली देण्याची शिक्षा सुनावली होती, यावरून त्यांच्या न्यायाची कल्पना येते. त्या खऱ्या अर्थाने 'पुण्यश्लोक' होत्या.

इतर कर्तृत्ववान स्त्रिया आणि त्यांचा वारसा

ताराराणी आणि अहिल्याबाई यांच्याशिवायही अनेक स्त्रियांनी मराठा साम्राज्यात मोठे योगदान दिले. येसूबाईंनी रायगडाचे रक्षण केले, तर गोपिकाबाईंनी पेशवाईत महत्त्वाची भूमिका बजावली. या सर्व स्त्रियांनी हे सिद्ध केले की, मराठा स्त्री केवळ चूल आणि मूल सांभाळत नव्हती, तर ती वेळप्रसंगी तलवार उचलून राज्याचे रक्षणही करू शकत होती. त्यांचा हा वारसा आजच्या स्त्रियांसाठीही तितकाच प्रेरणादायी आहे.

• नेतृत्व शिका: कठीण काळात नेतृत्व कसे करावे, हे ताराराणींकडून शिकावे. त्यांनी दाखवून दिले की, पद नाही, तर कर्तृत्व महत्त्वाचे असते.
• सुशासन म्हणजे काय: लोकांच्या हितासाठी राज्य कसे चालवावे, याचा सर्वोत्तम आदर्श अहिल्याबाई होळकर आहेत. त्यांचा कारभार आजच्या राजकारण्यांसाठी एक धडा आहे.
• स्त्री शक्तीचा आदर: या स्त्रियांनी सिद्ध केले की संधी मिळाल्यास स्त्रिया कोणत्याही क्षेत्रात पुरुषांपेक्षा कमी नाहीत. त्यांच्या इतिहासातून स्त्री शक्तीचा आदर करायला शिका.

मराठा साम्राज्याचा इतिहास या कर्तृत्ववान स्त्रियांच्या उल्लेखाशिवाय अपूर्ण आहे. त्यांनी केवळ राज्येच सांभाळली नाहीत, तर येणाऱ्या पिढ्यांसाठी एक प्रेरणादायी आदर्श निर्माण केला.