छापील शब्दांची क्रांती: महाराष्ट्रातील समाज प्रबोधन

जेव्हा शब्द बनले शस्त्र: महाराष्ट्रातील प्रिंट संस्कृतीची कहाणी

एकोणिसाव्या शतकात महाराष्ट्रात केवळ इंग्रजांचे राज्य नव्हते, तर जुन्या रूढी, परंपरा आणि अज्ञानाचेही राज्य होते. या अंधाराला दूर करण्यासाठी अनेक समाजसुधारकांनी आपले आयुष्य वेचले. पण त्यांचे विचार लोकांपर्यंत पोहोचवणार कसे? या प्रश्नाचे उत्तर ठरला 'छपाईचा शोध'. छपाईच्या तंत्रज्ञानाने महाराष्ट्रात वैचारिक क्रांती घडवून आणली.

छापाखाना म्हणजे केवळ कागदावर शाई पसरवणारे यंत्र नव्हते, तर ते ज्ञानाचे लोकशाहीकरण करणारे एक प्रभावी माध्यम होते. पहिल्यांदाच, विचार आणि ज्ञान काही मोजक्या लोकांपुरते मर्यादित राहिले नाहीत. ते खेडोपाडी, वाड्या-वस्त्यांवर पोहोचले. या छापील शब्दांनी लोकांच्या मनात प्रश्न निर्माण केले आणि महाराष्ट्राच्या समाज प्रबोधनाचा पाया घातला.

'दर्पण' ते 'केसरी': प्रबोधनाची मशाल

बाळशास्त्री जांभेकर यांनी १८३२ साली 'दर्पण' हे पहिले मराठी वृत्तपत्र सुरू केले. 'दर्पण'ने समाजाला पाश्चात्य जगाची ओळख करून दिली, विज्ञानाचे महत्त्व समजावले आणि विधवा-विवाहासारख्या सामाजिक सुधारणांचा पुरस्कार केला. 'दर्पण' हे नावाप्रमाणेच तत्कालीन समाजाचे प्रतिबिंब होते.

त्यानंतर लोकमान्य टिळकांनी 'केसरी' आणि 'मराठा' या वृत्तपत्रांतून ब्रिटिश सत्तेच्या अन्यायावर जोरदार हल्ला चढवला. 'केसरी'तील त्यांच्या जहाल विचारांनी संपूर्ण देशात स्वातंत्र्याची भावना चेतवली. ही वृत्तपत्रे केवळ बातम्या देत नव्हती, तर लोकमत तयार करत होती.

शब्दांचे सामर्थ्य: समाज सुधारणेचे हत्यार

वृत्तपत्रांबरोबरच अनेक नियतकालिके, पुस्तके आणि पत्रिका छापल्या जाऊ लागल्या. महात्मा फुले, गोपाळ गणेश आगरकर, महर्षी कर्वे यांसारख्या सुधारकांनी लेखणीला शस्त्र बनवले. त्यांनी बालविवाह, सतीप्रथा, अस्पृश्यता यांसारख्या क्रूर रूढींवर शब्दांचे आसूड ओढले आणि स्त्री-शिक्षणाचा जोरदार पुरस्कार केला. छापील शब्दांमुळे हा वैचारिक लढा घराघरात पोहोचला.

• आजचा धडा:
• माध्यमे, मग ती छापील असोत किंवा आजच्या काळातील डिजिटल, समाजात सकारात्मक बदल घडवण्याची प्रचंड शक्ती ठेवतात.
• कोणतीही माहिती स्वीकारण्यापूर्वी ती वाचणे, समजून घेणे आणि त्यावर विचार करणे महत्त्वाचे आहे. चिकित्सक वृत्ती हाच ज्ञानाचा पाया आहे.
• आज आपल्या प्रत्येकाच्या हातात सोशल मीडियाच्या रूपाने एक 'छापाखाना' आहे. त्याचा उपयोग समाजात सकारात्मक विचार पसरवण्यासाठी करणे ही आपली जबाबदारी आहे.

ज्याप्रमाणे त्या काळातील सुधारकांनी शब्दांचे शस्त्र वापरून समाज बदलला, त्याचप्रमाणे आज आपणही आपल्या शब्दांची ताकद ओळखून एक अधिक चांगला आणि जागरूक समाज घडवण्यासाठी हातभार लावू शकतो.