सीताबर्डीची लढाई आणि नागपूरचा किल्ला: मराठा-ब्रिटिश संघर्षाचे स्मारक

नागपूरचा रणसंग्राम: सीताबर्डीची लढाई आणि तिचे ऐतिहासिक परिणाम

१८१७ साली झालेली 'सीताबर्डीची लढाई' ही दुसऱ्या इंग्रज-मराठा युद्धातील एक अत्यंत निर्णायक लढाई होती. या लढाईने नागपूरच्या भोसले घराण्याची राजकीय सत्ता कमकुवत केली आणि मध्य भारतात ब्रिटिश वर्चस्वाचा मार्ग मोकळा केला. नागपूर शहराच्या मध्यभागी असलेला सीताबर्डीचा किल्ला आजही या ऐतिहासिक संघर्षाची साक्ष देतो.

लढाईची पार्श्वभूमी

एकोणिसाव्या शतकाच्या सुरुवातीला नागपूरवर मराठा महासंघातील भोसले घराण्याचे राज्य होते. दुसऱ्या इंग्रज-मराठा युद्धादरम्यान, पेशवा बाजीराव दुसरा याने ब्रिटिशांविरुद्ध आघाडी उघडली होती. नागपूरचे तत्कालीन शासक अप्पासाहेब भोसले यांनीही पेशव्यांना पाठिंबा देत ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनीच्या विरोधात जाण्याचा निर्णय घेतला. सीताबर्डी ही नागपूर शहराच्या अगदी मध्यभागी असलेली एक दुहेरी टेकडी आहे, जिथे ब्रिटिश रेसिडेन्सी आणि त्यांचे सैन्य तळ ठोकून होते.

२६ आणि २७ नोव्हेंबर १८१७ चा संघर्ष

२६ नोव्हेंबर १८१७ च्या संध्याकाळी अप्पासाहेब भोसलेंच्या सैन्याने (ज्यात अरब आणि स्थानिक सैनिकांचा समावेश होता) सीताबर्डीच्या टेकड्यांवरील ब्रिटिश छावणीवर अचानक हल्ला केला. मराठा सैन्याकडे संख्येचे आणि तोफखान्याचे बळ अधिक होते. सुरुवातीला मराठा सैन्याने टेकडीच्या एका भागावर ताबा मिळवला, ज्यामुळे ब्रिटिशांची स्थिती अत्यंत नाजूक झाली होती.

परंतु २७ नोव्हेंबर रोजी, ब्रिटिश सैन्यातील कॅप्टन फिट्झगेराल्ड याने धाडसी घोडदळ हल्ला (Cavalry charge) करून मराठा सैन्याची फळी फोडली. या अनपेक्षित प्रतिहल्ल्यामुळे मराठा सैन्यात गोंधळ उडाला आणि त्यांना माघार घ्यावी लागली. ही लढाई ब्रिटिशांनी जिंकली आणि अप्पासाहेब भोसलेंना शरणागती पत्करावी लागली.

सीताबर्डीचा किल्ला

या लढाईनंतर, सीताबर्डी टेकडीचे सामरिक महत्त्व ओळखून ब्रिटिशांनी तिथे एक भक्कम किल्ला बांधला. सीताबर्डीचा किल्ला हा १८१८ मध्ये बांधून पूर्ण झाला आणि तो ब्रिटिश सैन्याचे मध्य भारतातील एक महत्त्वाचे केंद्र बनला. १८५७ च्या उठावादरम्यानही या किल्ल्याने ब्रिटिशांना संरक्षण दिले. आज हा किल्ला भारतीय लष्कराच्या ताब्यात असून तो वर्षातून मोजकेच दिवस (१५ ऑगस्ट, २६ जानेवारी) नागरिकांसाठी खुला असतो.

ऐतिहासिक महत्त्व

सीताबर्डीची लढाई ही नागपूरच्या आणि पर्यायाने मराठा साम्राज्याच्या अस्तातील एक महत्त्वाची घटना मानली जाते. या विजयामुळे मध्य भारतात ब्रिटिशांना निर्विवाद सत्ता स्थापन करता आली आणि नागपूर संस्थानाचा राजकीय इतिहास कायमचा बदलला.