ढोलकीचा कडकडाट, घुंगरांचा छुमछुम आवाज, आणि नऊवारी साडी नेसून अदाकारी करणारी नृत्यांगना... हे चित्र डोळ्यासमोर आले की 'लावणी' हा शब्द आपोआप ओठांवर येतो. लावणी हे केवळ एक नृत्य नाही, तर तो महाराष्ट्राच्या ग्रामीण भागातील लोकांच्या मनाचा आणि कलेचा एक अस्सल अविष्कार आहे. 'लावण्य' म्हणजेच सौंदर्यावरून 'लावणी' हा शब्द तयार झाला.
लावणीचा बाज
लावणीचा मुख्य बाज हा शृंगारिक असला तरी, त्यात विनोद, सामाजिक आणि राजकीय भाष्यही आढळते. ढोलकी, तुणतुणे, आणि हार्मोनियमच्या तालावर सादर होणारी लावणी प्रेक्षकांना खिळवून ठेवते. नृत्यांगनेचे हावभाव, तिच्या डोळ्यांतील अदा आणि तिचा उत्साह यांमुळे लावणी जिवंत होते.
एक समृद्ध परंपरा
लावणीचा उगम पेशवे काळात झाला. त्या काळात सैनिकांचे मनोरंजन करण्यासाठी आणि त्यांच्यात उत्साह निर्माण करण्यासाठी लावणी सादर केली जात असे. होनाजी बाळा, पठ्ठे बापूराव यांसारख्या अनेक महान शाहिरांनी लावणीला एका वेगळ्या उंचीवर नेले. त्यांनी रचलेल्या लावण्या आजही तितक्याच लोकप्रिय आहेत.
गैरसमज आणि वास्तव
अनेकदा लावणीकडे केवळ एक उत्तेजक नृत्यप्रकार म्हणून पाहिले जाते, पण हे पूर्णपणे सत्य नाही. लावणी ही एक सन्माननीय लोककला आहे. या कलेत नृत्य, संगीत आणि अभिनय यांचा त्रिवेणी संगम असतो. लावणीच्या माध्यमातून अनेकदा समाजातील रूढींवरही टीका केली जाते.
आजच्या काळातील लावणी
आज लावणीने स्टेज शो आणि मराठी चित्रपटांमध्ये आपले मानाचे स्थान निर्माण केले आहे. अनेक नवीन कलाकार या कलेला आधुनिक रूप देऊन सादर करत आहेत, ज्यामुळे तरुण पिढीही या कलेकडे आकर्षित होत आहे.
लावणी ही महाराष्ट्राच्या संस्कृतीचा एक अविभाज्य भाग आहे. या ऊर्जेने भरलेल्या आणि अर्थपूर्ण कलेचा आपण आदर केला पाहिजे आणि तिला प्रोत्साहन दिले पाहिजे.