आधुनिक महाराष्ट्राची निर्मिती: संयुक्त महाराष्ट्र चळवळीचा इतिहास

आधुनिक महाराष्ट्राची निर्मिती: संयुक्त महाराष्ट्र चळवळीचा इतिहास

भारतीय स्वातंत्र्यानंतर, भाषावार प्रांतरचनेची मागणी जोर धरू लागली होती. याच काळात महाराष्ट्राच्या इतिहासातील एक महत्त्वाचे आणि प्रेरणादायी पर्व सुरू झाले, ते म्हणजे 'संयुक्त महाराष्ट्र चळवळ'. मराठी भाषिक जनतेला एकत्र आणून त्यांच्यासाठी स्वतंत्र राज्य स्थापन करण्याच्या या संघर्षाने आधुनिक महाराष्ट्राच्या निर्मितीचा पाया रचला. ही केवळ राजकीय चळवळ नव्हती, तर मराठी अस्मितेचा, संस्कृतीचा आणि एकजुटीचा तो एक बुलंद आवाज होता.

संघर्षाची ठिणगी: मागणी आणि विरोध

स्वातंत्र्यानंतर, १९४८ मध्ये फाजल अली आयोगाने भाषावार प्रांतरचनेची शिफारस केली, परंतु मुंबई शहराच्या स्थानावरून वाद निर्माण झाला. मराठी भाषिकांची मागणी होती की मुंबईसह सर्व मराठी भाषिक प्रदेशांचा समावेश करून एक विशाल महाराष्ट्र राज्य निर्माण करावे. मात्र, काही घटकांकडून मुंबईला स्वतंत्र केंद्रशासित प्रदेश बनवण्याची किंवा गुजरातमध्ये सामील करण्याची मागणी होती. या विरोधातूनच संयुक्त महाराष्ट्र चळवळीची ठिणगी पडली. लोकमान्य टिळकांच्या विचारांनी प्रभावित झालेले नेते, कवी, साहित्यिक आणि सामान्य जनता या चळवळीत सहभागी झाली.

कला, साहित्य आणि जनआंदोलन

या चळवळीत केवळ राजकीय नेतेच नव्हे, तर साहित्यिक, कलावंत आणि विचारवंतांनीही मोलाची भूमिका बजावली. प्रबोधनकार ठाकरे, आचार्य अत्रे, एस.एम. जोशी, कॉम्रेड डांगे यांसारख्या नेत्यांनी जनतेला एकत्र आणले. 'मराठा' वृत्तपत्रातून आचार्य अत्रे यांनी संयुक्त महाराष्ट्राच्या मागणीचा जोरदार पुरस्कार केला. 'मुंबईसह संयुक्त महाराष्ट्र झालाच पाहिजे!' हे घोषवाक्य घराघरात पोहोचले. शाहिरांनी पोवाडे आणि लोकगीते सादर करून जनमानसात चेतना निर्माण केली. अनेक मोर्चे, निदर्शने, हरताळ झाले, ज्यात हजारो लोकांनी सक्रिय सहभाग घेतला. या संघर्षात १०५ हुतात्म्यांनी आपल्या प्राणांची आहुती दिली, ज्यांचे बलिदान आजही महाराष्ट्राला आठवण करून देते.

यशाचा दिवस: महाराष्ट्र राज्याची निर्मिती

दीर्घकाळ चाललेल्या या संघर्षानंतर आणि अनेक बलिदानानंतर, अखेर १ मे १९६० रोजी मुंबईसह संयुक्त महाराष्ट्र राज्याची निर्मिती झाली. हा दिवस 'महाराष्ट्र दिन' म्हणून मोठ्या उत्साहात साजरा केला जातो. संयुक्त महाराष्ट्र चळवळीने हे सिद्ध केले की, लोकशाहीमध्ये संघटित आणि न्याय्य मागणीचा विजय निश्चित असतो. या चळवळीने मराठी भाषिकांना एकजूट केले आणि त्यांना त्यांच्या हक्काचे राज्य मिळवून दिले.

आजही, संयुक्त महाराष्ट्र चळवळीचा इतिहास आपल्याला एकजुटीचे, संघर्षाचे आणि आपल्या हक्कांसाठी लढण्याचे महत्त्व शिकवतो. या चळवळीमुळेच आधुनिक महाराष्ट्राची निर्मिती झाली, जो आज कला, संस्कृती, उद्योग आणि शिक्षणात आघाडीवर आहे.