महाराष्ट्र जसा शौर्याने, कलेने आणि इतिहासाने श्रीमंत आहे, तसाच तो शब्दांनी आणि विचारांनीही श्रीमंत आहे. मराठी साहित्य हा या वैभवाचा एक तेजस्वी आरसा आहे, ज्यात आपल्याला महाराष्ट्राचे मन, समाज आणि संस्कृती यांचे प्रतिबिंब दिसते. हा शब्दांचा वारसा पिढ्यानपिढ्या आपल्याला प्रेरणा देत आला आहे.
साहित्याचे मूळ: संतांची वाणी
मराठी साहित्याची मुळे संत ज्ञानेश्वर, संत तुकाराम, संत नामदेव यांच्या ओव्या आणि अभंगांमध्ये आहेत. ज्ञानेश्वरांनी 'ज्ञानेश्वरी' लिहून ज्ञानाचे दरवाजे सामान्य माणसासाठी उघडले, तर तुकारामांनी आपल्या अभंगांतून समाजातील ढोंगीपणावर प्रहार केला. संतांचे साहित्य हे आजही आपल्या जीवनाला दिशा देणारे दीपस्तंभ आहे.
आधुनिक साहित्याची पहाट
ब्रिटिश काळात मराठी साहित्याने नवे वळण घेतले. कविता, कथा, कादंबरी आणि नाटक यांसारख्या प्रकारांमध्ये नवनवीन प्रयोग होऊ लागले. केशवसुत यांनी आधुनिक मराठी कवितेचा पाया घातला, तर ह. ना. आपटे यांनी आपल्या कादंबऱ्यांमधून सामाजिक प्रश्न मांडले. या काळात साहित्याचा उपयोग समाजसुधारणेसाठी आणि स्वातंत्र्याच्या लढ्यासाठीही केला गेला.
स्वातंत्र्यानंतरचा सुवर्णकाळ
स्वातंत्र्यानंतर मराठी साहित्य अधिकच बहरले. या काळात आपल्याला अनेक महान लेखक आणि कवी लाभले.
- कुसुमाग्रज (वि. वा. शिरवाडकर): ज्यांच्या कवितांनी आणि नाटकांनी मराठी माणसाच्या मनात स्वातंत्र्याची आणि न्यायाची भावना जागवली. त्यांना 'ज्ञानपीठ' या सर्वोच्च पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले.
- पु. ल. देशपांडे: ज्यांनी आपल्या विनोदी लेखनाने आणि कथाकथनाने अनेक पिढ्यांना खळखळून हसवले.
- वि. स. खांडेकर: 'ज्ञानपीठ' पुरस्कार मिळवणारे आणखी एक महान लेखक, ज्यांनी आपल्या कादंबऱ्यांमधून मानवी मूल्यांचा वेध घेतला.
- दलित साहित्य: साहित्याच्या या प्रवाहाने समाजातील दलित आणि पीडित वर्गाच्या वेदना आणि विद्रोह जगासमोर मांडला. नामदेव ढसाळ यांच्यासारख्या कवींनी याला एक नवी, बंडखोर ओळख दिली.
आजचे साहित्य
आजही अनेक नवीन लेखक मराठी साहित्यात मोलाची भर घालत आहेत. ते आजच्या काळातील विषय, प्रश्न आणि भावना आपल्या लेखनातून मांडत आहेत.
मराठी साहित्य हा एक अथांग महासागर आहे. चला, आपण या महासागरातील काही मोती वेचण्याचा प्रयत्न करूया. एखादे पुस्तक वाचा, एखादी कविता अनुभवा आणि या शब्दांच्या श्रीमंत वारशाचा भाग बना.